Cây Tô Mộc, tên khoa học: Caesalpinia sappan,

Tên khác: gỗ Vang, Tô phương là loại gỗ quý thân gai đặc trưng ở Đông Nam Á, có lõi đỏ nâu, được dùng làm thuốc đông y (hành huyết, giảm đau)

Đặc điểm: 

Tô mộc hay còn được gọi là gỗ Vang, tô phương, thuộc loại cây cao, thân có gai. Cây cao khoảng 7–10m, thân có nhiều gai. Cành cây non có lông mịn, có gai ngắn và những lỗ hình chấm trắng. Lá Tô mộc thuộc loại lá kép lông chim, gồm 12 đôi hay hơn 12 đôi lá chét, hơi hẹp ở phía dưới, tròn ở phía đầu, mặt trên nhẵn và mặt dưới có lông.

Cụm hoa mọc ở đầu cành thành chùm dài 10–15m, rộng 3–4cm, tràng hoa có 5 cánh mỏng màu vàng. Quả cây tô mộc có hình thuôn dài dẹt, rất cứng, dài chừng 5–6cm và có hình dạng giống con dao bầu với sừng nhọn ở đầu. Bên trong quả cây tô mộc chứa 3–4 hạt màu nâu. Thông thường, mùa hoa vào khoảng tháng 4–6, mùa quả khoảng tháng 7–9.

Cây Tô mộc mọc hoang và được trồng ở nhiều nơi trong nước ta với khả năng chịu hạn tốt, ít sâu bệnh. Nó thường được dùng để nhuộm gỗ và làm thuốc.

Phần gỗ của cây bỏ vỏ, chẻ mỏng và phơi khô làm dược liệu.

Công dụng:

Cây Tô mộc có vị ngọt, tính bình, không độc, vào 3 kinh tâm, can và tỳ. Tô mộc có tác dụng trong các bệnh lý như hành huyết, thông lạc, giảm đau, kinh nguyệt bế, trĩ…

• Theo các tài liệu Đông y cổ như bản thảo cương mục, gỗ Vang (Tô mộc) được xếp vào nhóm dược liệu có tác dụng hỗ trợ điều hòa khí huyết. Trong y học cổ truyền, Tô mộc thường được ghi nhận với các công dụng chính sau:

Hoạt huyết: Hỗ trợ thúc đẩy lưu thông huyết dịch trong cơ thể, thường dùng khi khí huyết bị ứ trệ.

Tiêu ứ: Được sử dụng trong các bài thuốc nhằm hỗ trợ làm tan huyết ứ do va chạm, chấn thương nhẹ hoặc sau sinh.

Giảm đau: Gỗ Vang xuất hiện trong các bài thuốc Đông y hỗ trợ giảm đau nhức liên quan đến huyết ứ hoặc lao động nặng.

Hỗ trợ điều hòa khí huyết: Dùng phối hợp với các dược liệu khác để cân bằng khí huyết, không dùng đơn lẻ như thuốc đặc trị.

Trong dân gian, gỗ Vang thường được dùng theo bài thuốc truyền lại, đặc biệt trong các trường hợp phục hồi thể trạng cho phụ nữ sau sinh hoặc người có biểu hiện khí huyết kém. Việc sử dụng luôn đi kèm liều lượng và cách dùng cụ thể.

• Theo dược học hiện đại:

Gỗ Tô mộc có tác dụng kháng các loại vi khuẩn như: Staphylococcus, Shigella dysenteriae Shiga, Shiga flexneri, Shigella Sonnei, Bacillus subtilis,…

Điểm đặc biệt là tác dụng kháng sinh của loại dược liệu này không bị ảnh hưởng nguyên nhân do dịch vị của dạ dày.

Hoạt chất bromelain trong cây Tô mộc còn có tác dụng kháng histamin và duy trì tác dụng kéo dài của hormon tuyến thượng thận ở thực nghiệm với thỏ.

Loại dược liệu này có tác dụng giảm độc tố của một số loại thuốc kháng sinh như Quinin, Chlorpromazine,…

Chiết xuất ra màu đỏ đẹp dùng để nhuộm gỗ hoặc nhuộm vải, tạo ra màu carmin hoặc đỏ sẫm.

Bộ phận dùng làm thuốc:

Tô mộc là lõi gỗ của cây thảo dược này. Người ta thường chặt những cây già, đẽo bỏ phần vỏ bên ngoài và lấy phần gỗ đỏ ở bên trong. Sau đó cưa các phần gỗ thành từng khúc, làm thành từng thanh nhỏ và đem đi phơi hay sấy khô.

Liều dùng thông thường:

Trung bình, liều dùng cây tô mộc khoảng 6–15g, dạng thuốc sắc hoặc hoàn tán. Đây là loại thảo dược có khả năng dùng riêng biệt hay phối hợp cùng các vị thuốc khác. Đôi khi, các nhà dược liệu cũng chế thành cao lỏng và làm thuốc bôi ngoài.

Ở một số vùng, nhân dân còn dùng cây tô mộc để nấu nước uống hàng ngày.

Gỗ vang phù hợp với đối tượng nào?

Dựa trên kinh nghiệm sử dụng trong Đông y và dân gian, gỗ vang thường được dùng cho các nhóm đối tượng sau:

• Người trung niêncó biểu hiện khí huyết lưu thông kém, mệt mỏi hoặc đau nhức nhẹ.
• Phụ nữ sau sinh, khi được hướng dẫn bởi lương y hoặc người có chuyên môn Đông y.
• Người lao động nặng, thường xuyên bị đau nhức cơ thể do vận động nhiều.

Việc sử dụng gỗ vang cần dựa trên thể trạng cá nhân và tư vấn chuyên môn, không nên áp dụng theo kinh nghiệm truyền miệng hoặc trào lưu. Nội dung trên mang tính cung cấp thông tin, không thay thế tư vấn y tế

Lưu ý khi sử dụng:

Trước khi sử dụng cây Tô mộc trong điều trị bệnh thì bạn nên tham khảo trước ý kiến từ các bác sĩ chuyên môn hay thầy thuốc YHCT uy tín.

Chống chỉ định sử dụng dược liệu Tô mộc cho phụ nữ mang thai và người không mắc bệnh do ứ trệ.

Dược liệu Tô mộc có thể gây ra một số tác dụng phụ hoặc phản ứng dị ứng. Trong trường hợp phát sinh các biểu hiện bất thường, bạn nên thông báo kịp thời với bác sĩ để có hướng xử trí phù hợp.